رابطهء نرم افزار آزاد، GPL، و تحریمها!

جی پی ال (مجوز اصلی و رسمی نرم افزارهای آزاد) هرگز نمیگوید نرم افزار باید به چه کسانی داده شود و حتی تنها به یک نفر داده شود یا پابلیک باشد. بطوریکه بنده فکر میکنم شما این حق را داشته باشید که برنامه ای سفارشی تنها برای یک نفر و یک شرکت بنویسید و در اختیار کس دیگری قرار ندهید؛ ممکن است شما حتی نسبت به سفارش دهنده چنین قول و قراردادی داشته باشید.
چون به مطلب نوشتن نرم افزارهای سفارشی و بدون اشکال بودن آن در منابع معتبر نرم افزار اشاره شده است.
البته تاجایی که بنده فهمیده ام؛ اینطور مسایل و مواد لایسنسها (مجوزها یا پروانه های نرم افزار) بسیار پیچیده تر از آن است که بتوان بطور کلی روی اینطور مسایل ظریف با تمام جزییات آن مطمئن بود (حداقل برای ما). حتی محور فلسفهء نرم افزار آزاد هم اکثرا بد و ناقص و حتی غلط شناخته میشود. مثلا خیلیها هنوز فکر میکنند نرم افزار آزاد همان اپن سورس است و هدف ادعایی اپن سورس یا نرم افزار آزاد هم پیشرفت و توسعهء نرم افزار و علم.
مواد این لایسنسها بحد کافی تخصصی و پیچیده است که بسیاری افراد حتی متخصصان رایانهء انگلیسی زبان آمریکایی هم در فهم و هضم آنها دچار سختی و مشکل و اشتباه شوند. این لایسنسها توسط وکیل و حقوق دان نوشته میشود و نه تنها خود استالمن یا هر برنامه نویسان دیگر پروژهء گنو. البته آنها نقش اصلی را دارند و تایید نهایی برعهدهء خودشان است و وکیل مورد نظر همان نقش طبیعی وکیل، یعنی مشورت و نوشتن متنهای تخصصی و اقدام و اجرا از طریق مهارت و تخصص قانونی خویش است.

خب پس نرم افزار آزاد چه میگوید؟
نرم افزار آزاد تنها از حقوق دریافت کنندگان نرم افزار صحبت میکند (و نه حتی از حقوق برنامه نویسان) و ادعا میکند که برای حفظ حقوق کاربران نرم افزار پای به میدان گذاشته است. اینها حرف من نیست، بلکه در جی پی ال و منابع رسمی نرم افزار آزاد و مقالات و سخنرانیهای استالمن کاملا تصریح شده است.
شاید تعارف یا حیله و اغراق و دروغی بنظر بیاید. ولی در واقع لزوما اینطور نیست!
حتی خود هکرها و برنامه نویسان گنو نیز بنوعی در درجهء اول کاربر هستند! بطور مثال آنها موقعی که میخواهند برنامه بنویسند، حال به هر هدفی از جمله عشق و تفریح یا کسب درآمد، نیاز به سیستم عامل، و تمام ابزارهای لازم برای برنامه نویسی از قبیل ادیتور و کامپایلر و غیره دارند و همچنین اطلاعات تکنیکی کافی نسبت به تمام اجزای درگیر نرم افزار و حتی سخت افزار (حتی بعدها جنبشی مستقل بنام سخت افزار آزاد هم بوجود آمد، اما شاید بقدر نرم افزار امکانات و توجیه و بخت ترقی را نداشت – بهرحال اکنون سخت افزارهای آزاد هم وجود دارند).
دقیقا نرم افزار آزاد از همین ابزارها شروع کرد؛ آنها ابتدا بدنبال ساخت سیستم عاملی آزاد برای خودشان رفتند (برای حفظ بقا و زیبایی جامعهء مورد علاقهء خود که جزیی از آن بودند). اما بعلت راحتی و شدنی بودن و شاید کسب تجربه و مهارت بیشتر ابتدا از ابزارهای آن شروع کردند؛ هستهء سیستم عامل پیچیده تر و سنگین تر از آن بود که بخواهند ابتدا مدتها بدون داشتن هیچ نرم افزار آزادی روی آن کار کنند. (لذت نوشتن سیستم عاملی آزاد با ابزارهای برنامه نویسی آزاد خودشان هم انصافا چیز دیگری بود!)
پس استالمن شخصا از ادیتور متن معروف و موفقش بنام emacs شروع کرد. بعد ابزارهای دیگری مثل کامپایلر زبان سی را ساخت که بسیار درخشان و موفق و ماندگار گشت (امروز در خط فرمان با نام gcc (به معنای GNU Compiler Collection (در ابتدا بنام GNU C Compiler شناخته میشد)) قابل فراخوانی است).
البته بخشهای بسیار و نرم افزارها و بخصوص یوتیلیتیهای زیادی توسط افراد استخدام شده یا داوطلب در پروژهء گنو به مرور نوشته شد؛ سرانجام با پیوستن هستهء سیستم عامل لینوس، نرم افزار آزادیها توانستند پیش از برنامهء تعیین شدهء خودشان، یک سیستم عامل کامل آزاد برای خود داشته باشند.

قابل ذکر است که سیستم عامل خود پروژهء گنو هنوز در دستور کار و در جریان طراحی و توسعه است. نام این هسته HURD است که قرار است ویژگیهای پیشرفته و بسیار منعطف و گسترش پذیری داشته باشد؛ بقول خودشان این سیستم عامل برای ماندگار شدن طراحی شده است و مدت زمان زیادی قرار است به بقای خویش ادامه دهد صرفنظر از تغییر نیازها و ساختارها.

بطور کلی نرم افزار آزاد میگوید که دریافت کنندهء یک نرم افزار باید چه حقوقی داشته باشد؛ اما این لزوما به معنای آن نیست که بگوید نرم افزار آزاد باید به تمام افراد بطور یکسان توزیع شود. اصولا چنین شرطی در حدود قدرت قانونی یک لایسنس نرم افزاری نیست و قوانین سطح بالاتر میتوانند سد آن شوند. بطور مثال همین قضیهء تحریم. بنابراین لایسنس درمورد آن نظری نمیدهد. حال یا نیازی نیست و یا اصولا نباید بدهد (که با ذات نرم افزار آزاد دچار مغایرت شود). البته لایسنس بطور کلی میتواند محدودیت و آزادیهایی را درمورد کاربران مجاز تعیین کند. اما آزادیها ممکن است توسط قوانین سطح بالاتر محدود شوند؛ محدودیتها معمولا خدشه ناپذیرترند چون به حق مالکیت شخصی سازندهء نرم افزار مربوط میشوند؛ اما آزادیها خیر! بعلاوه چنین آزادیهایی معمولا بصورتی تعیین نشده اند (اگر اصولا تعیین شده باشند) که خدشه دار شوند؛ بلکه بطور مثال مثل این است که بگوییم شما حق دارید این کالا را به هرکسی/فلان اشخاص بدهید (توجه کنید که دادن/ندادن با داشتن و نداشتن حق استفاده توسط آن اشخاص هم فرق دارد)؛ اما شما که مجبور نیستید که هرچه را که حق آنرا دارید انجام دهید! مجبور هستید؟ این مجوز چنین چیزی میگوید؟

البته این تحریمها نیز باعث سلب امکان مالکیت نرم افزارهای آزاد نشده (حداقل هنوز)؛ تنها امکان توزیع و استفاده از امکانات و منابع را محدود به دوستان خود کرده است که این امری کاملا قانونی و مشروع است در حیطهء قوانین آنها و با مواد لایسنس جی پی ال نیز هیچگونه تداخل و تعارضی ندارد؛ البته شاید نرم افزار آزادیها نظر دیگری داشته باشند، همانطور که بسیاری از آنها با جنگ عراق مخالف بودند؛ اما این تنها نظر شخصی آنهاست که قدرت اجرایی قانونی ندارد و نه تضادی با قوانین ایالات متحده (آزادی عقیده و بیان و بحث پیرامون آن و همچنین اقدام در جهت اثبات و اعمال آن از راههای قانونی — حداقل در تئوری!!).
شما میتوانید یک نرم افزار آزاد را از جای دیگری تهیه نمایید و هنوز مالکیت کامل آنرا دارید؛ البته این از دید لایسنس است! یعنی در جی پی ال هیچ محدودیتی برای کشور خاصی پیش بینی نشده است.
این ساختار به همین صورت هم هست که درست است. چون تحریم دایمی نیست و موقتی است و ممکن است بعدها برداشته شود.
هیچوقت یک لایسنس نمیتواند این حرف را بزند که شما مجبورید سرویس دهندهء همگان باشید!! چنین چیزی نامعقول است و براحتی رد و پایمال میشود.
شما مجبور نیستید انرژی و منابع و وقت خویش را برای کسانی که دشمنان خود می انگارید یا قصد تنبیه/تضعیف آنها را دارید تلف کنید. شما مجبور نیستید دشمنان خود را تقویت و خود را در مقابل آنها تضعیف کنید.
این کار ابلهانه است و نرم افزار آزاد فلسفه ای انسانی است، اما نه ابلهانه/احمقانه و ساده لوحانه! نرم افزار آزاد هوشمندتر از این حرفهاست.

برای آمریکاییها، حداقل در فرهنگ اصیل آنها اگر تا امروز نابودش نکرده باشند، کمک به همسایگان خیلی مهم است و برای آن احترام و ارزش فوق العاده ای قایل هستند و بقول ما حق مسلم خود میدانند که بتوانند به همسایه شان کمک کنند!
پس عجیب نیست که در جی پی ال این جملهء زیبا و انسانی و تحسین برانگیز که شخصا مجذوب زیبایی آن شدم آمده است: به نحوی که شما بتوانید به همسایه تان کمک کنید.
چنین امکانی با وجود نرم افزارهای انحصاری، در کنار امکانات دیگری که بازهم برای آنها ارزشمند است و حق مسلم خود میدانند!، از میان میرود.
لایسنس نرم افزار انحصاری ای مثل ویندوز میکروسافت اجازه نمیدهد کس دیگری هم نرم افزار را بدون پرداخت حق لایسنس انحصاری آن استفاده کند؛ شما در کاربردهایی غیر از آنچه در لایسنس آمده حق استفاده از آنرا ندارید. شما حتی خیلی مواقع حق ندارید یک نرم افزار را با یک لایسنس روی چند رایانه بطور همزمان نصب و استفاده کنید، و حتی یک رایانه با بیش از یک پردازند! البته ظاهرا میکروسافت تخفیف داده و لطف کرده و پردازنده های دو هسته ای را از این محدودیت مستثنی کرده است! خب البته معلوم هم هست که نمیتواند این بخش از کاربران عادی و بازار خودش را از دست بدهد. چه کسی حاضر است حداقل بدون شکایت و ناراحتی و به فکر افتادن برای جایگزین مناسبتری، برای یک سیستم عامل گران قیمت روی یک رایانهء شخصی هزینه ای دوبرابر یا چند ده درصد بیشتر بپردازد؟

نرم افزار آزاد میگوید، نرم افزار باید همچون خانهء شما باشد که حق دارید با آن هرکاری بکنید.
شما وقتی خانه را نقدا میخرید، حق دارید نقشهء آنرا داشته باشید (باید به شما بدهند)، حق دارید بدانید در هرجای آن چیست و چگونه کار میکند و لولهء فاضلاب آن از کجا رد میشود و به کجا میرود. شما حق دارید خانهء خود را به دلخواه خود تغییر دهید (یا حتی روی پایه های آن خانهء دیگری بنا کنید)، حق دارید ده نفر دیگر را هم در استفادهء از آن سهیم کنید، حق دارید بطور رایگان به کس دیگری واگذارش کنید. و حق دارید از روی آن نسخه ای دیگر بسازید!
اما درمورد خانه اینکار سخت و هزینه بر است و منافع صنف سازندگان و فروشندگان مسکن را به خطر نمی اندازد.
اما نرم افزار چنین نیست و در لحظه ای میتوان از روی آن نسخه ای را کپی کرد! به همین علت بود که انحصارگران و منفعت طلبان اقدام به جعل مفاهیم و قوانین کردند و مفهوم جعلی «مالکیت فکری» را بوجود آوردند تا بتوانند از منافع خود در قبال خواص نرم افزار (که به فرم اطلاعات است) و امکانات فراوان رایانه که در نتیجه باعث توانایی کاربران در تکثیر و تولید بدون هزینهء نرم افزار میشد حفاظت کنند.

در پایان باید گفت، صرفنظر از این مسئله که آیا نرم افزار آزاد از لزوم داشتن حق مالکیت برای همهء ابناء بشر صحبت کرده و آن جزو شرایط لایسنس جی پی ال هست یا خیر، اصولا مسئلهء توزیع نرم افزار که اخیرا توسط تحریمها در بعضی جاها دچار محدودیت هایی گشته مطلبی جداگانه و تقریبا نامربوط به این قضیه است و با پاسخ آن لزوما چیزی و عقیده و نتیجه ای عوض نمیشود.
اصولا قوانین آمریکا نیز که در اینجا قدرت و مشروعیت اجرایی ندارد. اگر شما هم وارد خاک آمریکا شوید فکر میکنم ادعای نادرستی باشد که بگویید مشمول تحریمها قرار دارم!! این قوانین مربوط به رابطهء کشوری با کشور دیگر میشود و نه افراد آن کشور در هرکجا که باشند.
در مرحلهء بعدی حتی اگر چنین چیزی نیز رخ دهند (که بعید است)، بحثهای دیگری به میان می آید و بازهم از نظر قانونی ارتباطی با لایسنس ندارد. چون لایسنس خود جزیی از قوانین یک کشور است و اگر هم بوجود آورندگان آن تمایل داشته باشند، بازهم نمیتواند فراتر از قدرت و اختیارات اجرایی خود تعیین تکلیفی کند؛ چه برای حال و چه برای آینده.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>