اعتبار قانونی GNU GPL

از همون اوایل عده ای بودن که اعتبار قانونی GPL رو زیر سوال بردن. بطور مثال فکر کنم بیل گیتس بود که این مجوز رو یک مجوز ویروسی خوانده بود (بخاطر اینکه هرکدی که از کدهای تحت GPL استفاده کنه خودش هم مجبوره GPL بشه) و گفته بود اعتبار قانونی نداره چون برخلاف هدف اصلی کپی رایته.
در عمل تاحالا این ادعاها ثابت نشدن، بلکه دعاوی سر GPL در دادگاه ها یا خارج از دادگاه به نفع نرم افزارهای آزاد/بازمتن حل و فصل شدن.
اما هنوزم بعضی افراد هستن که در این باب شبهه وارد میکنن یا متونی رو میخونن اشتباه میفهمن، که من یک مورد از این متون و منابع رو چون واقعا هم ایجاد ابهام و تردید میکرد براتون میذارم و ترجمه و تفسیر خودم ازش رو ارائه میکنم که اگر جایی دیدید بدونید قضیه چیه و داستان جور دیگری بوده.

این منبع و نمونه دعوای قانونی در این زمینه: http://opensource.com/law/14/7/lawsuit-threatens-break-new-ground-gpl-and-software-licensing-issues

و بخشی از متنش که طرفی گذاشته بود ادعا میکرد که دادگاه حکم به عدم اعتبار GPL داده:

Lawyers for commercial software vendors have feared a claim like this for essentially the entire 20-odd-year lifetime of the GPL: a vendor incorporates some GPL-licensed code into a product—maybe naively, maybe willfully—and could be compelled to freely license the entire product as a result. The documents filed by Amerprise in the case reflect this fearful atmosphere, adopting the classically fear-mongering characterization of the GPL as a “viral” license that “infects” its host and “requires it to become open source, too.” It’s unfortunate that these ideas are still in circulation, even among lawyers who should know better. The “virus” analogy in particular is badly flawed. The GPL isn’t communicated invisibly: whether it’s used correctly, incorrectly, or not at all is a matter of basic education and diligence. And the likelihood that a court will order a party to release its infringing product under the GPL is exceedingly slim—money damages or an injunction against further distribution are far likelier outcomes.

ادامهء گفتار و توضیحاتی که اون طرف گذاشته بود پر از توهین و تمسخر و بددهنی هست و بخاطر همین از نقل قولش اجتناب میکنم، ولی پاسخهای خودم رو بهش بخاطر منطقی بودن و مهم بودن درج میکنم:

وقت و حوصله ندارم کل متن منبعی رو که گذاشتم ترجمه کنم برای شما و دیگران بذارم، ولی اگر خیلی اصرار داشتید بعدا سرفرصت شاید این کار رو بکنم.
من این متن رو کامل چند بار با دقت خوندم. باید بگم مورد و متن پیچیده و دشواری بود، ولی فکر کنم فهمیدم قضیه چی بوده.
بطور خلاصه توضیح میدم که جریان چیه.
داستان از این قراره که Amerprise از نرم افزاری که محصول Versata بوده استفاده میکرده (اسم نرم افزار به اختصار DCM است). Ameriprise از یکسری نیروهای خارجی (Third party) استفاده میکنه که براش DCM رو کاستومایز کنن. Versata بخاطر این کار از Amerprise شکایت میکنه میگه در لاینس و قراردادی که ما تحت اون DCM رو به Amerprise دادیم چنین کاری اجازه داده نشده. Versata شکایت خودش رو در دادگاه ایالتی تگزاس طرح میکنه. در جریان تحقیقات اولیه، Amerprise اسنادی رو از Versata بدست میاره که نشون میدن در DCM از کدهای نرم افزارهای بازمتن تحت GPL استفاده شده (البته اینها فقط بخشی از DMC بودن و بقیهء کدها رو خود Versata نوشته). Ameriprise از این واقعیت که تازه متوجهش شده بوده استفاده میکنه و ادعا میکنه که چون در DCM از کدهای تحت GPL استفاده شده پس تمام DCM باید تحت GPL باشه و بنابراین تغییراتی که Amerprise در DCM داده قانونی بودن (چون GPL این اجازه رو میده). حالا نویسندهء مقاله در اینجا میاد توضیح میده که وکلای شرکتهای نرم افزارهای تجاری انحصاری از این مسئله میترسن که از روی ناشی گری یا شاید هم آگاهانه، از کدهای تحت GPL در محصولی انحصاری استفاده بشه، و بعد یک مسئله ای مثل این مورد خاص پیش بیاد و با این نقطهء ضعف اون شرکت رو مجبور کنن که تمام محصولش رو بصورت رایگان و بازمتن در اختیار بذاره. و در این مورد توضیح میده که داستان اینطورها هم نیست، و میگه که این ترس از GPL و اینکه اون رو مثل ویروسی بدونن که میزبان رو مخفیانه آلوده میکنه و به این شکل سراسر وجودش رو به تسخیر خودش درمیاره، چندان درست و معقول نیست. میگه:

The GPL isn’t communicated invisibly: whether it’s used correctly, incorrectly, or not at all is a matter of basic education and diligence. And the likelihood that a court will order a party to release its infringing product under the GPL is exceedingly slim—money damages or an injunction against further distribution are far likelier outcomes.

ترجمه: «GPL مخفیانه منتقل نمیشود: اینکه به درستی یا نادرست استفاده شود، یا اینکه کلا استفاده نشود، موضوعی مربوط به آموزش پایه و همت است. و احتمال اینکه یک دادگاه به طرفی دستور دهد تا محصول خود را به این خاطر تحت GPL منتشر کند بسیار کم است – جریمهء نقدی یا ممنوع کردن توزیع بیشتر آن محصول بسیار محتمل تر هستند».
پس این یک موضوع خاص بوده! میفهمی؟ اصلا دعوا بین دو شرکت بوده و قرارداد و مجوزی که بین اونها بوده که شرکتی که از قرارداد و لاینس نرم افزار شرکت دیگر تخطی کرده بوده به بهانهء اینکه اون محصول از کدهای تحت GPL استفاده کرده میخواسته از زیر بار این قرارداد و محدودیت ها در بره و تخلف خودش رو قانونی بدونه و بعدش هم لابد کل محصول بازمتن و رایگان بشه براش! اینجا میگه که چنین چیزی احتمالش خیلی کمه، و چیزی که به احتمال زیاد اتفاق میفته حکمی که میدن اینه که Versata بخاطر نقض GPL، جریمه میشه و خسارت میپردازه یا اینکه از توزیع بیشتر کدهای تحت GPL در محصول خودش نهی میشه. و نه اینکه مجبور بشه کل محصول خودش رو بصورت رایگان و بازمتن به Amerprise بده صرفا بخاطر اینکه درش کدهای تحت GPL بوده! یعنی میخواد بگه در چنین موارد خاص و دعاوی، قضیه اینطوریه و نقض GPL نمیتونه به این راحتی بهانه ای بشه تا شرکتی از حقوق خودش و قراردادها و لاینس هایی که با شرکت ها و افراد دیگری داره محروم بشه.
البته اینجا موضوع نقض GPL بهرحال وجود داره! ولی این موضوع و دعوی و پروندهء جداگانه ایه که ضمنا تنها کسانی که کپی رایت کدهای GPL به اونا تعلق داره میتونن اون رو مطرح و پیگیری کنن، نه شرکت Amerprise که تنها یک کاربر محصول شرکت دیگر بوده و کدهای تحت GPL به اون تعلق ندارن. ولی حتی در اون صورت هم من فکر میکنم همین قضیه برقراره که اون شرکت لزوما مجبور نیست تمام محصول و کدهای خودش رو هم تحت GPL منتشر کنه، بلکه چیزی که اتفاق میفته اینه که ازش بابت نقض GPL خسارت گرفته میشه، و فکر میکنم بهرصورت هم باید کدهای تحت GPL رو از محصول خودش حذف کنه. ولی طبیعتا در خیلی موارد مثل اونایی که از هستهء لینوکس استفاده میکنه یا بهرصورت بخش اعظمی از کد برنامشون تحت GPL است، این کار امکان پذیر نیست یا صرف نمیکنه، و بنابراین اون شرکت مجبور میشه برنامش رو بصورت بازمتن منتشر کنه. اما این مورد که شما گذاشتی طرف تنها بخشی از کدهاش و برنامش از کدهای تحت GPL استفاده کرده و بنابراین میتونه اونا رو جایگزین کنه. ضمنا تا وقتی هم صاحب کپی رایت اون کدها ازش شکایت نکردن شاید اصلا نیازی به این کار نداشته باشه.
بقیهء متن هم که داره میگه Ameriprise شکایت خودش رو به دادگاه فدرال میبره، اما دادگاه فدرال هم ظاهرا تشخیص میده که GPL نمیتونه بر لاینس و قرارداد بین دو شرکت در این زمینه اولویت داده بشه. البته متنش سنگین و بنظرم مقداری مبهم هست، ولی من چند بار خوندم و دقت کردم بنظرم تفسیرش توی این مایه ها میشه.
اوه البته یادم رفت! بنظرم اینجا دقیقا همینو نوشته: Versata Software v Ameriprise

This court finds that where the claim is that the licensee breached the open source license by making a distributive work and not making it available through an open source license, the breach of contract claim is not preempted by copyright law.

میگه قانون کپی رایت در این مورد بر تخلف از قرارداد برتری پیدا نمیکنه.

پس دوست عزیز، میبینی که در اکثر موارد داستان پیچیده تر از این حرفهاست! این مسائل چیزهای ساده ای نیست که بشه به راحتی درموردشون قضاوت کرد. نیاز به تخصص و تحلیل و تحقیق و تفکر زیادی داره.
ابهاماتی درمورد اعتبار قانونی GPL وجود داشته و دارن، ولی این مسئله روشن نیست و ثابت نشده، و مواردی بوده که GPL در دادگاه پیروز شده یا طرفها در بیرون دادگاه با هم توافق کردن؛ حالا شاید مواردی هم باشه که این شکایت ها شکست خوردن، یا در بعضی کشورها در بعضی ایالت ها در بعضی منطقه ها و شرایط به هر علتی معتبر شناخته نشده، من نمیدونم ولی تاحالا ندیدم و هیچ مطلب روشن و محکم و اثبات کلی و قاطعی بر این امر سراغ ندارم. موردی هم که شما گذاشتی قضیش چیز دیگس که توضیح دادم و بر اساس متن خودش مشخصه که ربطی به بحث اعتبار قانونی GPL نداره در اصل.
این مورد رو هم امروز دیدم: Another Netfilter GPL enforcement [LWN.net]
که شرکت مورد نظر حاضر شده GPL رو اعمال کنه و همکاری کرده و ظاهرا با این مسئله مشکلی نداشتن (یعنی میگم شاید از روی ترس از دادگاه رفتن و هزینه و محکوم شدنش هم نبوده). خیلی وقتا نقض GPL میتونه کم و بیش غیرعمدی و از روی ناآگاهی و ناشی بودن و اینطور مسائل باشه. چون مسئله چندان ساده نیست و ظرایف زیاد داره و خیلی ها هم درمورد نرم افزار آزاد و بازمتن و مجوزهایی که داره اطلاعات و بینش درست و حسابی ندارن. من خودم مدتها کلی منبع خوندم تا از این جریانات به شکل روشن و کامل و دقیق و مطمئنی سردربیارم.
شاید چون خیلی از نرم افزارهای آزاد و بازمتن تحت لایسنس های غیرکپی لفت مثل BSD هستن، یعنی اجازهء استفاده در برنامه های انحصاری رو هم میدن، این ابهامات و اشتباهات میتونه بیشتر بشه. ولی با GPL نمیشه شوخی کرد!!

—————————–

متنی که شما گذاشتی و بولد کردی درواقع داره این مطلب رو میگه که شرکتها از این نترسن که دادگاه در دعاوی مطرح شده حکم بده که کل برنامشون رو باید بازمتن کنن، یعنی رایگان و به همراه کد منبع منتشر کنن، بلکه احتمال چنین حکمی خیلی کمه، و در عوض حکمی که به احتمال زیاد داده میشه خسارت نقدی یا اینه که دیگه حق ندارن از کدهای تحت GPL استفاده کنن. البته من فکر نمیکنم خسارت نقدی به تنهایی کافی باشه، مگر اینکه با صاحب کپی رایت به توافق برسن. ولی شاید در موارد خیلی خاص و بخصوص مواردی که قاضی به این نتیجه برسه که عمدی در کار نبوده، بشه با خسارت هم سر و ته قضیه رو هم آورد. ولی این با دیدگاه خود شما درمورد اینکه محصول ذهنی یک فرد یک مالکیت حقیقی و کاملی است چندان سازگار بنظر نمیرسه. GPL هم بهرحال تاجاییکه بر اساس قانون هست، یک مجوز مثل بقیهء مجوزها مثل مجوز نرم افزارهای انحصاریه. پس اگر بشه GPL رو به این راحتی زیر پا گذاشت پس میشه مجوزهای دیگر و مجوزهای محصولات انحصاری رو هم زیر پا گذاشت! همچنین چیزی بنظر شما میشه، قابل قبوله؟ مثلا کسی بیاد برنامهء شما که تمامش رو خودت نوشتی و بازمتن هم نیست و انحصاریه رو برداره در محصولات خودش استفاده کنه، بعد شما بفهمی بری شکایت کنی و قاضی فقط یک خسارت تعیین کنه و برخلاف میل و خواستهء شما به اون شرکت اجازه بده همچنان از برنامهء شما در محصولات خودش استفاده کنه! بنظر من همچین چیزی نامعقوله، مگر گفتم شرایط خیلی خاصی باشه شاید که عملا مجبور باشن، که اونم تاحالا نمونش رو سراغ ندارم، و بعدم جریمهء نقدی باید با رضایت شما باشه و منصفانه اینه که از سود فروش محصولات آینده هم یک سهمی و درصدی به شما تعلق بگیره نه اینکه یک مبلغ ثابت بدن و دیگه هرچقدر هم اون شرکت از فروش محصولاتش که درشون از کدهای شما استفاده شده سود ببره هیچی به شما نرسه!
پس به احتمال زیاد، منظور از اون خسارت چیز دیگری هست. مثلا ممکنه منظور خسارت بابت استفاده های گذشته تا امروز از کدهای تحت GPL بوده باشه (نه به این معنی که میتونه بعد از پرداخت خسارت به این استفاده بدون اجازه ادامه بده)، یا در این مورد خاص شاید منظور خسارتی که شرکت Versata باید بابت استفاده از کدهای بازمتن ولی بدون اطلاع دادن و در اختیار گذاشتن کدمنبع به شرکت Amerprise که طرف قراردادش بوده بپردازه. متن در این مورد محل ابهام است و دقیق و روشن نیست، ولی چیزی که مشخصه اینه که موضوع درمورد GPL enforceability نیست، بلکه داره میگه اینکه فکر بشه GPL مثل ویروسی هست که پنهانی توی برنامه ها میره و سراسر برنامه ها و کدهای شرکتها رو به فاک میده (مجبور میشن همه رو تحت GPL بصورت بازمتن و رایگان منتشر کنن) درست نیست! بجاش دادگاه حکم جریمه نقدی میده و حکم عدم ادامهء استفاده از کدهای تحت GPL رو. خلاصه یه چیزی توی همین مایه ها! پس شرکتها میتونن کدها و حاصل زحمات خودشون رو حفظ کنن، به شرطی که مشکل نقض GPL رو برطرف کنن. یعنی کدهای تحت GPL رو از کدهای و برنامه های خودشون حذف کنن. ضمنا قراردادهای بین شرکتها به قوت خودش باقیه و اینکه شرکت طرف قرارداد بگه چون توی کد شما کدهای GPL بوده پس برنامتون برای ما باید بازمتن و رایگان باشه و ما دیگه تعهدی به اجرای قرارداد و تعهدات لایسنس شما نداریم، قابل قبول نیست و حقوق شرکت مالک به این شکل از بین نمیره. اصلا شرکت دیگر که مالک کدهای تحت GPL هم نیست که حق شکایت درمورد نقض GPL رو داشته باشه. این کار رو فقط صاحبان کپی رایت اون کدها میتونن انجام بدن.

اگر کسی از کرنل لینوکس استفاده کنه، نقض GPL کرده، قابل شکایته، و بهرحال باید تاوانش رو بده. در خیلی موارد براشون صرف نمیکنه که استفاده از لینوکس رو کنار بذارن، پس مجبور میشن به خواسته های شکایت کننده ها تن در بدن، که اغلب این خواسته تبعیت از GPL است، یعنی اینکه محصول خودشون رو بصورت بازمتن و تحت GPL منتشر کنن. خیلی شرکتها این کار رو میکنن، چون بیزینس اصلی اونا فروش نرم افزارشون بصورت نرم افزار تجاری انحصاری نیست. مثلا شرکت تولیدکنندهء سخت افزار که از لینوکس در دستگاههای خودش استفاده میکنه، سود اصلیش از راه فروش سخت افزارشه، حالا نرم افزارهای روی اون سخت افزار بازمتن باشن یا انحصاری معمولا براش تفاوت سرنوشت سازی نداره (بخصوص در کوتاه مدت).

البته میگم که ظرایف و نکات زیاد هست در اینطور مسائل. مثلا اون کسی که شکایت میکنه بستگی داره کی باشه، یک فرد معمولی و منفرد مثل شما باشه، کسی باشه که خودش صاحب کپی رایت اون کدهای تحت GPL نیست (مثل شما یا شرکت Amerprise)، صاحب کپی رایت باشه، لینوس توروالدز باشه یا بنیاد نرم افزار آزاد، یا اینکه صرفا یکی از کدنویسانی باشه که در لینوکس مشارکت داشته. این موارد بهرحال مثلا در آمریکا هزینهء زیادی هم دارن و از اون طرف کار حرفه ای و تخصصی نیاز دارن و تحقیقات و پیگیری های کافی که شاید افراد منفرد از عهدش برنیان. یک ابهام و سوالی هم که پیش میاد اینه که کسی که شکایت میکنه مالک کپی رایت چه حجمی از کدهای موجود در اون محصول است. اگر حجم اون کدها به نسبت محصول اصلی کم باشه، خب اون شرکت میتونه صرفا اون کدها رو از محصول خودش حذف کنه، یا شاید هم با خسارت یجوری سر و تهش رو هم بیارن، یا بگن یه سودی به تناسب، از فروش این محصولات تا وقتی دارن از اون کدها استفاده میکنن به صاحب کپی رایت پرداخته بشه. این سوال پیش میاد که آیا شکایت اون فرد میتونه درمورد کدهای کپی لفت دیگری که کپی رایتشون به اون فرد تعلق نداره هم موثر باشه یا نه. مثلا فرضا شرکتی از لینوکس استفاده میکنه، و از فلان برنامهء تحت GPL بنام X هم که برای شخص مستقل دیگری است استفاده میکنه. الان اون فرد میتونه بابت نقض مجوز برنامهء X از اون شرکت شکایت کنه، ولی تا زمانی که کسی که نسبت به لینوکس صاحب کپی رایت است شکایت نکنه شاید اون شرکت بتونه همچنان از لینوکس در محصول خودش استفاده برخلاف مجوز بکنه.
بهرحال اینا سوالات فرعی و جزییات هست که البته در بعضی موارد میتونن مهم باشن.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>